Marokkaanse Berbercultuur En Vrouwen In Marokko

latifa-arif 31 mei 2011

  1. Vrouwen, feminismen en Berbercultuur in Marokko
    Fatima Sadiqi
    Door Fatima Sadiqi

    De in 2004 gewijzigde Marokkaanse familiewet was een grote overwinning voor de vrouwenbeweging. De Marokkaanse feministen blijven strijden voor meer mogelijkheden voor vrouwen als actoren van hun eigen bestaan. Maar zowel de religieuze als de liberale feministische beweging lijkt te vergeten dat Marokkaanse vrouwen die van origine Berber zijn al een veel langere traditie van actorschap kennen. Aan de hand van mijn eigen onderzoek naar de positie van Marokkaanse vrouwen vanaf de pre-islamitische samenleving en mijn linguistisch onderzoek op het gebied van het Berbers, wil ik een ander, verhelderend en voor de vrouwen zelf empowerend perspectief op de positie van de Berbervrouw bieden.
     
  2. In dit paper beoog ik een nieuw perspectief te geven op de positie van Berbervrouwen in Marokko. Vaak wordt namelijk vergeten dat Berbervrouwen al millennia lang 'actoren' van verandering zijn geweest: in die hoedanigheid worden zij tegenwoordig gemarginaliseerd – zowel in Marokko als in immigratielanden als Nederland. Het onderzoek naar de geschiedenis van Berbervrouwen en hun actorschap verkeert eveneens in een marginale positie. Ik wil de eigen positie van Berbervrouwen weer centraal stellen. In dit verband ga ik eerst in op de parallellen die van meet af aan bestaan tussen de plaats van Berbervrouwen in de samenleving en die van de Berbertaal en –cultuur. Vervolgens breng ik dit feit in verband met het recent linguistische onderzoek dat andere vormen van Marokkaans feminisme mogelijk maakt dan de westers liberale of islamitische 'feminismen'.

    Het Berbers en vrouwenrechten
    De Berberse taal en cultuur en Berbervrouwen kennen een gezamenlijk lot in heden en verleden. Beide waren tot aan de jaren negentig gemarginaliseerd in de publieke en politieke sfeer. Maar met het democratiseringproject van de nieuwe koning Mohammed VI kwamen beide bijna gelijktijdig op de voorgrond te staan in de Marokkaanse politiek. Het Berbers werd als taal officieel erkend bij koninklijk besluit in 2001, het Koninklijk Instituut voor Berbercultuur werd opgericht en vrouwenrechten werden officieel erkend door de nieuwe, progressieve, familiewet die de koning in 2004 verwezenlijkte. Aan deze zaken is een grote symbolische waarde toegekend, binnen en buiten Marokko. De spectaculaire veranderingen in het lot van het Berbers en dat van vrouwen, zorgen ervoor dat Marokko als koploper op het gebied van culturele en vrouwenrechten in de Arabische moslimwereld wordt beschouwd.

    Onderzoek naar orale expressies
    De hervormde familiewet bevat een aantal gunstige veranderingen voor vrouwen, onder meer dankzij een jarenlange lobby van Marokkaanse feministen. Veel feministen vertrekken vanuit een islamitisch en Arabisch kader en stoelen het actorschap van vrouwen in recente vernieuwingen van de islam. Naast deze religieuze feministische beweging bestaat er een liberale feministische beweging die haar claims op het westerse mensenrechtendiscours baseert. Anders dan de studies van deze twee bewegingen, die vanuit sociologisch, politiek of literatuurtheoretisch perspectief naar de positie van Marokkaanse vrouwen kijken, vertrek ik in mijn onderzoek vanuit een linguistisch en antropologisch perspectief dat het pre-islamitische tijdperk en het Berbers als kader neemt. Het actorschap van Marokkaanse vrouwen zie ik dan niet zozeer geworteld in een bepaalde interpretatie van de koran of hadith maar in het 3000 jaar oude pre-islamitische tijdperk.
    De belangrijkste redenen voor de, tot voor kort, afwezigheid van een onderzoek naar de orale expressies van Berbervrouwen vanuit talig en cultureel perspectief zijn tweezijdigi. Ten eerste begint de officiele geschiedenis in de gehele Maghreb (westelijk Noord-Afrika) met de komst van de islam en als zodanig worden meer dan 3000 jaren van pre-islamitische overgeleverde geschiedenis niet in aanmerking genomen. Ten tweede legde Ibn Khalduns invloedrijke werk The Muqadimmah, een dichotoom kader op aan de onderzoeken naar Marokko en de Maghreb, namelijk het kader van een polariteit tussen stad en platteland.

    De aantrekkingksracht van niet-institutionele symboliek
    In het pre-islamitische Punische tijdperk werden vrouwen geschikt bevonden om leiders van hun gemeenschappen te zijn. De eerste godinnen (bijvoorbeeld Tanit) en priesteressen uit oude tijden zijn opgevolgd door islamitische vrouwelijke heiligen en spirituele leiders, en van meet af aan zijn de expressies van vrouwen, in spiritueel en politiek opzicht, hiervan doordrongen.
    Ook vandaag de dag zien we die invloeden terug in de mondelinge overleveringen, riten, kunst en vertogen van Marokkaanse vrouwen. Sinds twee decennia leg ik mij toe op het verzamelen van expressies van Berbervrouwen in de vorm van orale en geschreven teksten, rituelen, liederen, kunst- en tapijtmotieven. Dit zijn expressies die veelal de verwevenheid laten zien van de dagelijkse bezigheden van Berbervrouwen met hun spiritualiteit en geloof.
    De aantrekkingskracht van deze expressies is gelegen in de niet-institutionele symboliek die duizenden jaren lang heeft overleefd in het collectieve onderbewuste van Noord- Afrikaanse en zuid-mediterrane bevolkingen. Na de tragische vernietiging door de Tweede Wereldoorlog van het meeste plattelandsleven van zuid-mediterrane landen, lijken deze orale expressies van vrouwen bijna de enig overgebleven link tussen de twee kusten van de middellandse zee. Dat terwijl in Marokko rond 1950 orale talen en in het bijzonder het Berbers, en vrouwen (van wie de meeste orale talen gebruiken) met de komst van de kolonisering en het ontstaan van de staat compleet tot zwijgen werden gebracht onder het voorwendsel dat een staat werd gesticht die behoorde tot de grotere Arabische Umma (natie).

    Rurale vrouwelijke stem
    De grote overeenkomsten tussen de twee hedendaagse soorten Marokkaans feminisme, liberaal en religieus, kunnen we vanuit deze eeuwenlange traditie begrijpen. De wortels van deze twee feministische bewegingen zijn ten onrechte gezocht in de ontmoetingen met het westen, die 'beschavend', 'urbaniserend' zou werken, of met de Mashreq (Arabische middenoosten), die 'verlichtend' en 'inspirerend' door zou werken. Daarentegen stel ik dat het westen en de Mashreq, hoewel zij beide een belangrijke impact hebben gehad op het geletterde (vaak stedelijke) actorschap van vrouwen, toch niet het karakteristieke kenmerk daarvan uitmaken. Het is misleidend om westerse of middenoosterse invloeden als verklaring aan te nemen voor het actorschap van Marokkaanse vrouwen. Zo'n verklaring ziet niet alleen het pre-islamitische tijdperk over het hoofd, als ook het pre-koloniale tijdperk, maar het vlakt ook de rurale vrouwelijke stem uit en de erfenis van rituelen en kunsten die nog dynamisch en levend is.
    Het is dan ook hoog tijd dat het actorschap van Berbervrouwen in al haar complexiteit, historiciteit en veelstemmigheid (religieus en anderszins) wordt bestudeerd, een actorschap dat is geworteld in het pre-islamitische Punische tijdperk. Als zodanig is dit actorschap tevens diepgaand gevormd door de vroeg islamitische periode, sporadisch heropgeleefd in de pre-koloniale en koloniale tijdperken, en vandaag de dag weer opnieuw in de belangstelling gekomen. In mijn te verschijnen boek zal het actorschap van Berbervrouwen aan de orde komen buiten de westerse en Mashreq kaders. Deze vrouwen zijn zeker niet de achterlijke onderdrukte wezens waarvoor velen hen aanzien die pas door het westen en middenoosten actor werden. Denk maar aan de 'Ait Debrouilles' (letterlijk vrouwen die voor hun voortbestaan moesten creeren om te overleven) over wie de Marokkaans feministe en sociologe Fatima Mernissi spreekt in een van haar boeken.

    Berbers als moedertaal
    Dit paper is geen nostalgisch pleidooi. Wel is het een pleidooi voor (meer) onderzoek naar de geschiedenis van de identiteit van Berbervrouwen. Zoals uit veel sociologisch onderzoek blijkt, maken alleen positieve identiteiten het mensen mogelijk om te integreren en participeren in maatschappijen. Positieve identiteiten zijn een relevante factor bij veranderingen en bij de creatie van nieuwe sociale realiteiten en antwoorden, zeker nu vrouwen hun eigen ruimte aan het herontdekken zijn. Onderzoek vandaag de dag toont ook dat taligheid en socialisatie in de moedertaal als zodanig voorwaarden zijn voor positieve integratie. De vrouwen zijn van niet te onderschatten belang geweest voor het al 3000 jaar overleven van Berbers als taal – zonder dat deze taal ooit in verband hoefde te worden gebracht met de koran. Hoewel de islam en de Arabische cultuur hand in hand naar Marokko kwamen in de achtste eeuw, is Marokko wel volledig geislamiseerd, maar mede door behoud van het Berbers niet volledig gearabiseerd. Het zijn de vrouwen die het Berbers als moedertaal al die eeuwen hebben voortgezet.

    Fatima Sadiqi is professor Taalkunde en Gender Studies. Net als Ennaji, is zij medeoprichter van het International Institute for Languages and Cultures in Fez. Ze is daarnaast directeur van het Isis Center for Women and Development en van de National Union of Women’s Organizations.
     
  3. de berberse vrouwen gaan de wereld nog overheersen :D

    de kleine wereld bedoel ik.. die omringd is tussen 4 muren
     
  4. De kouzina!!!!!!!!!
     

Deel Deze Pagina