TAMAZIGHT: inleiding tot de geschiedenis van de taal

Salima 11 mei 2011

  1. TAMAZIGHT: inleiding tot de geschiedenis van de taal en de cultuur (deel 1)

    Hoeveel mensen spreken wereldwijd Tamazight.? Wat is de huidige situatie van deze taal in de landen waar het gesproken wordt? En wat is het toekomstbeeld? Op deze vragen probeert Salem Chaker in het volgende artikel een antwoord te vinden.

    In landen met een democratische traditie worden talen, hoe klein of regionaal ook mogen zijn, wettelijk beschermd en zo nodig onderwezen. Een taal is immers een deel van de culturele identiteit van het land waar het gesproken wort. In Nederland is het Fries een uitstekend voorbeeld.

    Tamazight heeft die luxe niet De officiële erkenning van deze taal in Noord Afrika is nog ver weg. Imazighen zelf laten steeds meer van zich horen. De weg naar een multiculturele en meertalige samenleving is nog lang maar niet onhaalbaar… De kwestie zal daarom een belangrijke rol gaan spelen in de betrokken landen.
     
  2. Tamazight wordt in een groot deel van Noord Afrika gesproken. Algerije en Marokko tellen veruit de meeste sprekers. De ontwikkeling van het Tamazight blijft daarom een belangrijke factor in de toekomst van Noord Afrika.

    Het is nog steeds niet makkelijk het exacte aantal sprekers van deze taal aan te geven. Er is namelijk geen betrouwbare volkstelling in Noord Afrika waaruit wij dit af kunnen leiden. De omstandigheden waarin deze taal verkeert zijn ronduit slecht. Het wordt niet door de Staat beschermd. Alle politieke, maatschappelijke en religieuze krachten in dit deel van de wereld zijn deze taal vijandig gezind. Het is daarom zeer moeilijk een objectieve evaluatie te geven van de demografische ontwikkelingen van Tamazight. Het exacte aantal sprekers ervan leidt herhaaldelijk tot felle controverses. Desalniettemin kunnen wij een cijfer geven dat dicht bij de waarheid ligt. Uit diverse bronnen kunnen wij nu zeggen dat het aantal sprekers als volgt is:

    - Algerije: een percentage van minimaal 20% van de totale bevolking van ongeveer 22 miljoen. De meerderheid van Imazighen woont in de provincie Kabylië. (volkstelling van 1986).

    - Marokko: een percentage van minimaal 40% van de totale bevolking van ongeveer 24 miljoen.

    Wij moeten er natuurlijk van uitgaan dat deze cijfers niet echt betrouwbaar zijn. De indruk bestaat dat de bovengenoemde cijfers net onder het exacte aantal liggen, namelijk 30% in Algerije en 50% in Marokko. In Marokko zijn de Amazightalige gebieden onder verdeeld in drie regio’s: het noorden / noordoosten van het land waar mensen Tarifit spreken, het midden, de Middel Atlas en een deel van de Hoge Atlas. In dit gebied spreekt men Tamazight. En als laatste het zuiden en zuidoosten van het land: Hoge Atlas, Anti Atlas en Sous waar Tachelhit wordt gesproken. In Algerije is Kabylië de grootste Amazightalige provincie van het land. Daar leeft waarschijnlijk tweederde van de totaal Amazightalige bevolking van Algerije. Het is een klein dichtbevolkt provincie. Verder zijn er nog kleinere gemeenschappen in het Aures gebergte: 500.000 tot een miljoen en de Mzab-regio (Ghardaia en andere kleine steden) die ongeveer 500.000 sprekers telt. Ten slotte bestaan er nog kleinere Amazigh gemeenschappen in Algerije, zeer kleine eilandjes her en der van niet meer dan een paar duizend sprekers: Ouargla-Ngouca, Gourara, zuiden van Oran, Djebel Bissa, Chenoua.

    Tot nu toe zijn het natuurlijk slechts de traditionele thuislanden van Imazighen. Want tijdens het tijdperk van het kolonialisme kwam er in hele Maghreb een ware volksverhuizing op gang vanuit het platteland richting de steden. Veel Amazightalige mensen wonen tegenwoordig ook in de grote steden. Algiers en Casablanca zijn hier een voorbeeld van.

    De derde Amazightalige groep zijn de Toearegs. Deze wonen verspreid over verschillende landen, met name in het grensgebied tussen de Sahara- en de Sahellanden: in Niger circa 500.000 mensen, in Mali: 3 a 400.000 mensen. Andere landen zijn Algerije (in Ahaggar en Ajjer), Libië (in Ajjer), Burkina Faso (in Udalen) en Nigeria. Het totale aantal Toearegs is ongeveer een miljoen. Ook in Tunesië leven nog ongeveer 50.000 personen, voornamelijk op Djerba en in kleine dorpen in het zuiden van het Land. Ook in het Zuiden van Mauritanië leven nog tussen de 5 en de 10.000 mensen (Zenaga genaamd). Ten slotte is er nog Egypte waar een klein aantal Amazightalige groep van tussen 5 a 10.000 in de oase van Siwa woont. Libië kent ook een kleine gemeenschap in Zouara en Djebel Nefoussa. In dit land is er sprake van enige opleving van de Amazigh identiteit als reactie op een repressieve anti-Berber politiek van de machthebbers aldaar.

    Tamazight: de taal als hoeksteen van de identiteit

    Tot nu toe is er dus sprake van de linguïstische kaart van Noord Afrika. Want de taal, Tamazight, is de steunpilaar van de Amazigh identiteit. Daarnaast zijn er andere kenmerken: de specifieke orale traditie, het culturele erfgoed, de sociale organisatie… Met name deze culturele aspecten zijn tamelijk grondig door etnologen bestudeerd. De linguïstische aspecten van de Amazigh identiteit bleven echter onbekend. Het demografische belang hiervan is natuurlijk niet minder interessant. Imazighen vormen tegenwoordig een minderheid in Noord Afrika omdat de Maghreb een lang proces van arabisering heeft gekend dat sinds de Middeleeuwen is begonnen en nog steeds voortduurt. Dit betekent dat de bevolking van Noord Afrika eigelijk Amazigh van oorsprong is: de immense meerderheid van de Arabischtalige bevolking bestaat in feite uit niets anders dan “gearabiseerde Noord Afrikanenâ€. Imazighen bevolkten in vroegere tijden de hele Maghreblanden en de Sahara. Maar gezien de huidige sociaal-culturele gegevens kunnen wij niet ontkomen aan de constatering dat een Amazigh uitsluitend herkend kan worden door de graad van zijn of haar bewustzijn omtrent zijn taal en zijn cultuur. Daarom is het tegenwoordig niet meer dan een kleine maar belangrijke minderheid van de bevolking in Noord Afrika. De “anderen†definiëren zichzelf als “Arabieren†(en wij moeten ze ook zo beschouwen). Want ze zijn cultureel en linguïstisch gezien Arabieren. Het bewustzijn van eigen taal en cultuur speelt een belangrijke rol in het leven en de identiteit van de mensen.

    Tamazight: de taal als instrument van verzet

    Hoe komt het dan dat een deel van de bevolking van Noord Afrika de eigen taal, Tamazight, heeft kunnen behouden ondanks de relatief vroege Arabische invasie en de islamisering van de maatschappij?

    Naast de kennis die wij tot nu toe hebben over het proces van de arabisering in Noord Afrika, met na me in de regionen die nu Arabischtalig zijn geworden, zijn er nog een aantal verklaringen die ons, naar het schijnt, verder kunnen helpen. Deze zijn echter complex en veelvoudig. Eigenlijk verdient elke regio die nog steeds Amazightalig is een aparte benadering. Zonder enige pretentie kunnen wij vaststellen dat het Tamazight behouden werd in sommige gebieden van Noord Afrika dankzij de volgende factoren:

    1. De geografie: Het contrast tussen het isolement van de bergachtige gebieden en de toegankelijkheid van de vlakten en gebieden nabij de Sahara. Deze laatste werden relatief vroeg gearabiseerd omdat het toegankelijke gebieden zijn die enige circulatie van de vertegenwoordigers van het Arabische gezag uit de steden en de Arabieren uit het Midden Oosten gemakkelijk maakten.

    2. De demografie: De taal heeft zich voornamelijk gehandhaafd in dichtbevolkte Amazightalige regionen waar geen ruimte was voor vreemde elementen, hetzij op menselijk hetzij op linguïstiek niveau, terwijl de arabisering zich snel meester maakte van relatief dun bevolkte gebieden, steppen van veetelers en van nomaden.

    3. Het productiesysteem en landeigenschap: het Tamazight heeft zich ook gehandhaafd in regionen waar een lange agrarische traditie bestaat. In deze gebieden zijn Imazighen gehecht aan het land waarop ze wonen en leven. De boer is hier van oudsher baas over zijn land. Dit is meestal generaties lang hel geval. Soms is er sprake van een collectieve vorm van eigendom. Daardoor is het land in het geheel sterk bezet door mensen die het bewerken. De collectiviteit - het dorp en niet de stam - is in dit geval een gemeenschap die eerder gebaseerd is op economische en topografische dan op genealogische factoren zoals in een stam. Toch zijn hier enkele uitzonderingen te vinden.

    De arabisering heeft zich dus in Noord Afrika snel en vroeg gemanifesteerd in gebieden waar nomaden, herders en veetelers leefden. Dit zijn precies de gebieden waarde banden tussen de mensen eerder op bloedverwantschap gebaseerd zijn dan op het bewerken en economisch benutten van het land. Wij moeten echter erop wijzen dat het hier slechts om beweringen en hypotheses gaat die ons beter de ontwikkelingen en de verschillen in de loop van de geschiedenis kunnen verklaren. Aan de ene kant gaat het om gebieden die dusdanig agrarisch zijn dat het gewicht van de demografie er belangrijker is. Gemeenschappen van boeren die gehecht zijn aan hun and waarop ze leven en wonen en dat niet makkelijk uit handen geven. Aan de andere kant is er sprake van zeer dun bevolkte gebieden waar de banden tussen de mensen eerder op bloedverwantschap dan op economische activiteit is gebaseerd. In het eerste geval gaat het om een compact gebied dat dicht bevolkt is en waar geen ruimte kan zijn voor vreemde indringers. In het tweede geval gaat het om een gebied dat makkelijk toegankelijk is, eerst fysiek (individueel) dan sociaal via gemengde huwelijken om tenslotte enige solidariteit en legitimatie te bewerkstelligen voor een definitieve integratie in de ontvangende gemeenschap. Zoals E.F. Gautier opmerkte, de overeenkomsten tussen het even van de nomaden en herders in de uitgestrekte vlakten en vlakbij de Sahara en het Bedoeïene leven van de Arabieren die vanaf de XIe eeuw Noord Afrika binnenstroomden waren dusdanig groot dat de integratie van beide etnische groepen makkelijk was. Dit kunnen we niet zeggen over de Imazighen van de bergen met een hechte band met hun land.

    4. De Sociale structuur: Hoewel de oude Amazigh samenlevingen over het algemeen in segmenten waren verdeeld, waren zij toch steeds in staat het hoofd te bieden aan buitenlandse invasies. Dit is echter meestal bepalend in combinatie met de eerder genoemde aspecten. In feite was het verzet tegen de invasie van de Arabieren sterker in gebieden met een sterk agrarische traditie.

    5. De politiek: Het merendeel van de Amazightalige regionen heeft sinds de Middeleeuwen altijd een conflictueuze verhouding met het centrale gezag gehad. Het heeft nooit een permanente controle kunnen uitoefenen over deze regionen die meestal een eigen autonome politiek voerden. De Arabische politieke tradities van de steden (of het bestuur in de hoofdstad) hebben dus zelden directe invloed gehad op deze Amazightalige gebieden. Zelfs godsdienst, de Islam, beleefde men op een specifieke en onafhankelijke manier anders dan in de Arabischtalige steden. Dit is het geval tot het ontstaan van de moderne Noord Afrikaanse Staten. De Islam zoals die in Kabylië, Sous of de Midden Atlas werd beleefd is hier een voorbeeld van. Naast deze fundamentele factoren zijn er nog enkele lokale gevallen: de Imazighen van het gebied Mzab (Centraal Algerije) zijn heel vroeg geconfronteerd met een specifieke Islam: het Ibadisme (soort Shiitisme). De Toearegs hebben ook iets specifieks in hun cultuur: de betrekkelijk liberale positie van de vrouw in de maatschappij en de politieke organisatie die het mogelijk maakte politiek te bedrijven op een hoger niveau boven de belangen van de stam of de eigen groep. Deze specifieke eigenschappen hebben een belangrijke rol gespeeld in het behouden van de eigen taal en identiteit. (wordt vervolgd)

    Vertaling uit het Frans door H. Amouch van Langue et culture berbères: données introductives. Artikel in: Salem Chaker: Histoire et perspectives Méditerranéennes. Harmattan, Paris 1989. pp. 9-18. Met dank aan Louis Boumans.
     
  3. Tamazight: Inleiding tot de geschiedenis van de taal en de cultuur (laatst deel)

    In het eerste stuk probeerde de auteur sociale, culturele en politieke achtergronden van de huidige situatie van Tamazight taal en cultuur in Noord Afrika te analyseren. Ondanks de vroege arabisering van de samenleving vanaf de Middeleeuwen werd Tamazight relatief bespaard. Dit is voornamelijk te danken, aldus de auteur, aan de geografische aflegging en aan de sociale en politieke organisatie van Imazighen.

    De ingrijpende veranderingen gedurende deze eeuw in de samenleving brachten echter negatieve ontwikkelingen met zich mee. Na de onafhankelijkheid van landen waar Tamazight het meest gesproken wordt (Marokko en Algerije) hebben de machthebbers de zogenaamd politiek van arabisering ingevoerd. Als gevolg daarvan beleven Imazighen in eigen land politieke, sociale, economische en culturele marginalisatie. Voor het eerst in de geschiedenis wordt de taal en de cultuur van Imazighen serieus met uitsterven bedreigd.

    In dit laatste deel gaat de auteur verder met het beschrijven van de situatie van deze taal in verschillende gebieden alsook het toekomstbeeld ervan. De auteur, Salem Chaker, is hoogleraar Tamazight aan INALCO (Iinstitut Nationale des Langues et civilisations Orientales) te Parijs.

    Deze verschillen tussen Marokko en Algerije in de omgang met de kwestie van het Tamazight zijn echter niet te danken aan het feit dat de Marokkaanse staat een liberalere politieke traditie heeft. Het verschil is eerder te danken aan het feit dat de rol van de Amazigh identiteit in de opbouw van de Marokkaanse staat verschilt met die in Algerije. De politieke en ideologische dimensie van het Tamazight in Marokko is anders… De Arabisch islamitische ideologie en het thema van de eenheid van het land spelen historisch gezien een veel belangrijkere rol in de opbouw van het moderne Algerije dan in Marokko. In Marokko is de staat gefundeerd op een historische legitimiteit die ontbreekt in Algerije: de Monarchie die conflicten overbodig maakt en de relatie tussen het individu en de Staat op een directe manier regelt. Deze functie wordt vervult door de Koning. Het bestaan van zo’n fundament van de staat in Marokko relativeert de rol van het Arabische nationalisme en van de Islam in het definiëren van de nationale identiteit. Het absolute taboe in Marokko is eerder de legitimiteit van de monarchie. In Algerije is het grootste taboe het in twijfel trekken van de staatsideologie: het Arabisch islamitisch nationalisme (alsook het één partijstelsel). Het opkomen voor de linguïstische en culturele rechten van de Imazighen wordt dus in Algerije sneller als een subversieve daad gezien dan in Marokko. Maar men moet voorzichtig zijn met deze uitspraken. Bij een geweldige opleving van het Amazigh bewustzijn in Marokko kan zelfs dit land niet ontkomen aan een fundamentele discussie over de legitimiteit van de machthebbers zelf. De geschiedenis is nog niet ten einde en de kwestie van het Tamazight draagt nog altijd veel alternatieven in zich.

    Daarentegen is de situatie in de Sahel-landen wat anders. In Niger en Mali heeft Tamazight van de Toearegs een officiële status. Deze taal concurreert met andere lokale Afrikaanse talen. Bovendien speelt het Frans daar de rol van “officiële taalâ€. Het gaat hier om multi-etnische landen waar de Staat historisch gezien geen enkele betekenis heeft. Hun bestaan danken zij aan de willekeurige indeling van de voormalige koloniale mogendheden. Er is geen lokale taal of cultuur die in de loop van de geschiedenis dominant was in het hele land. Daarom zijn de verhoudingen van die landen met de taal en de cultuur van de voormalige koloniale machthebbers anders dan in de Maghreb. Daar moest immers het Frans juist door het Arabisch vervangen worden. Desalniettemin is de situatie van Tamazight ook aldaar verre van ideaal ondanks het feit dat ze een “officiële taal†is. In eerste instantie zijn Niger en Mali zeer arme landen. De economische moeilijkheden zijn extreem. De al jaren onophoudelijke droogte heeft de afbrokkeling van oude sociale structuren versneld. De Toearegs zijn hoofdzakelijk nomaden. Hun bestaansniveau, reeds voor de droogte gedaald, is verder gezakt. Tegenwoordig is er hier sprake van een noodsituatie: eerst de mens redden dan de taal en de cultuur.

    Het belang van de officiële status die het Tamazight in Niger en Mali geniet mag ook niet overdreven worden. Het Frans is nog steeds verreweg de meest gebruikte taal. Het wordt in officiële instellingen gebruikt, met name op scholen. Het onderwijs in het Tamazight aldaar verkeert nog in een experimenteel stadium. Het wordt hoofdzakelijk gebruikt om volwassenen te alfabetiseren, om les te geven in slechts schoollokalen, en voor enkele publicaties met zeer beperkte oplage…

    Er is dus zeker een gunstig politiek en juridisch klimaat om het Tamazight in deze landen te ontwikkelen en te promoten. Maar het blijft nog in de beginfase steken. Dit feit is te wijten aan het relatief kleine aantal Toearegs en aan het gebrek aan een elite met een moderne opleiding. Daarnaast is er op politiek niveau een zekere weerstand zoniet vijandigheid jegens het Tamazight van de kant van het centrale gezag dat grotendeels door zwarte Afrikanen wordt gedomineerd. Men beschouwt de Toearegs over het algemeen als vroegere heersers. Er is sprake van zoiets als een historische afrekening. Men beschouwt ze als potentieel gevaarlijk, een element van destabilisatie van het land. De centrale overheid onderwerpt om die reden deze bevolkingsgroep aan strenge bijna militaire administratieve voorschriften. Men verdenkt ze van banden met het buitenland. Men haalt dit argument onophoudelijk aan om de repressieve maatregelen te legitimeren. Moordpartijen zijn dan ook geen uitzondering.

    Het toekomstbeeld

    Tot kort geleden dachten de beste Noord Afrika deskundigen dat de Imazighen demografisch, linguïstisch en cultureel gezien vroeg of laat opgenomen zouden worden in de Arabische meerderheid en daarmee voorgoed zouden verdwijnen. Een voorbeeld hiervan is de beroemde geograaf H. Isnard. In 1966 schreef hij:

    “er is een onvermijdelijk proces aan de gang waarbij het Tamazight elke dag terrein verliest […] de onafhankelijkheid (van de Maghreb) is bereikt. Elk verzet van de Imazighen (tegen de arabisering) zal nergens naar toe leiden. De arabisering zal uiteindelijk het Tamazight voor goed doen verdwijnen.†(Le Maghreb, Paris, PUF, p. 46.

    Een ander recent voorbeeld is de Engelse socioloog Ch. Micaud:

    “There is a remarkable consensus […] concerning the absence of a serious “Berber problem†at least in the present and foreseable future.†(Gellner / Micaud: Arabs and Berbers, 1972, p. 433).

    “Er is een merkwaardig consensus aan de gang. Een ernstig “Berber probleem†bestaat er op dit ogenblik niet en wellicht ook niet in de nabije toekomst.â€

    Toch moet men deze beweringen met de nodige voorzichtigheid naar voren halen. In de loop van deze eeuw zijn er situaties geweest waarbij de ernst van het probleem dramatischer was dan dat van Tamazight. Desalniettemin was de ontknoping volkomen onverwacht. Minder dan een halve eeuw geleden dacht men nog dat de onafhankelijkheid van Algerije onmogelijk was.

    Het is waar dat veel van de traditionele aspecten van de Amazigh taal en cultuur voorgoed verdwenen zijn. Eigenschappen die het Tamazight eeuwenlang hebben beschermd: sociale organisatie, hechte gemeenschappen, geografisch isolement. Daarom het is ook onmiskenbaar dat deze taal vandaag haar laatste historische kans in eigen hand heeft. De volgende decennia zijn doorslaggevend: overleven of uitsterven. Dit is de juiste vraag die menigeen zal stellen. De Amazigh taal en cultuur wordt niet meer door de geografische isolatie noch door de traditionele sociale organisatie beschermd. De massale migratie vanuit het platteland naar de steden waar het Arabisch dominant is, de afbrokkeling van de traditionele manier van leven en produceren, de massale scholing in het Arabisch, de dagelijkse invloed van de media… Er is nu sprake van factoren die met een ongekende agressie het fundament van de Amazigh identiteit ontwrichten en vernietigen. Zelfs de vrouwen, van oudsher het archief van de taal en cultuur, zijn nu direct onder de invloed van de buitenwereld. Hun traditionele rol in het doorgeven van de moedertaal aan de kinderen wordt bedreigd.

    Toch is er reden om optimistisch te zijn. De kans dat deze taal en cultuur een toekomst hebben is reëel. Het beeld hiervan is echter nog niet geheel duidelijk. Want sinds de onafhankelijkheid is er een belangrijke verandering aan de gang: het bewustzijn van de eigen taal en culturele identiteit is sterk verankerd. Dit is het geval in Kabylië waar een brede laag van de bevolking, met name jongeren, het Tamazight hoog in het vaandel heeft. Deze situatie is voorlopig specifiek voor deze regio en het is dan ook niet verstandig om te denken dat ook andere Amazightalige regionen automatisch dezelfde metamorfose ondergaan. Kabylië heeft een eigen specifieke geschiedenis. Desalniettemin zijn dergelijke veranderingen elders zeker niet uit te sluiten. Daar zijn talloze aanwijzingen voor.

    Het bewustzijn van de eigen identiteit laat ook in Marokko vergelijkbare trend zien. Dit is voornamelijk te danken aan de vorming van een solide groep van Amazigh wetenschappers op allerlei gebieden en het werk en de ervaringen van culturele verenigingen en aan een weliswaar nog jong maar aanwezige literaire en artistieke productie. In de wereld van de Toearegs is er een soortgelijke ontwikkeling te constateren. Deze ontwikkeling is echter nog beperkt. Jonge Toearegs, gevormd in Mali, Niger en in het buitenland, bundelen hun krachten om hun culturele erfgoed te beschermen. In de migratielanden kan men van een ware revolutie spreken. Dit is het geval sinds het begin van de jaren 80. Het aantal culturele verenigingen stijgt onophoudelijk. Tamazight is gemeengoed geworden op de radio, op de groeiende culturele manifestaties en op wetenschappelijke ontmoetingen. Daarnaast is er een stijgende literaire productie van hoge kwaliteit. Zelfs de vergeten Amazigh gemeenschappen in Noord Afrika vertonen tekenen van leven. In Libië bijvoorbeeld is er sprake van enige opleving van de eigen taal en cultuur vooral dankzij publicaties en via de muziek.

    Als men dus al deze Amazightalige eilanden bestudeert, kan men niet aan de constatering ontkomen dat “de Amazigh wereld†in beweging is. Er is overal sprake van een groeiende inzet om de culturele identiteit nieuw leven in te blazen. Een breed cultureel, intellectueel en wetenschappelijk platform van Imazighen is reeds weggelegd. Wat ook opvalt is het transnationale karakter ervan dat nog in de beginfase is. En dat is essentieel voor de toekomst. De situatie van elk gebied blijft enigszins verschillend. Het belangrijkste is echter dat er een begin is gemaakt: de onderlinge banden worden aangehaald en de Amazigh taal en cultuur maken een wedergeboorte door.

    Natuurlijk is de algemene situatie van Imazighen, hun taal en hun cultuur, nog steeds moeilijk. Er is enige vooruitgang. Maar het is niet snel en voldoende. Het is nog steeds moeilijk aan de Arabischtalige Noord Afrikanen uit te leggen dat het ook mogelijk is verschillende talen en culturen naast elkaar in hetzelfde land te hebben. Daarvoor is men nog niet rijp. Maar dankzij de productie van de intellectuelen en de inzet van de militanten zijn Imazighen er in enkele jaren in geslaagd hun kwestie hoog op de politieke agenda van deze landen te krijgen. Het is voor het eerst in vijftig jaar dat er openbare debatten worden gevoerd over deze kwestie. Voorheen was het altijd een taboe geweest, iets bijna misdadigs om over te praten. En als men ernaar verwees dan was het meestal op een negatieve en discriminerende manier. Dit is niet meer het geval. En dat is het bewijs dat al het werk op wetenschappelijk, politiek en cultureel gebied dat door de activisten sinds de onafhankelijkheid begonnen is, niet voor niets is geweest. De nieuwe ideeën over de culturele identiteit in Noord Afrika hebben hun weg in de maatschappij gevonden. Men spreekt steeds openlijker over de kwestie. Het blijft de politieke gemoederen in de Maghreb bezighouden. Er is sprake van een radicale ommezwaai in intellectuele kringen omtrent de kwestie. In twee decennia tijd heeft er een werkelijk historische ommekeer plaats gevonden.

    Imazighen zijn zeker niet op weg uit te sterven. Heel wat specialisten zouden er beter aan doen nog eens hun meningen hieromtrent te herzien en de voorzichtige uitspraak van Jean Clauzel (961) te lezen:

    “Pour l’avenir, s’agissant de ces Berbères rarement maître absolue de leur destinée, mais aisément révoltés, souvent vaincus, mais jamais encore assimilés, morcelés depuis des siècles, mais d’un particularisme toujours vivace, il est sans doute plus sage de se garder de tout jugement definitif.â€

    “Als het gaat om de (Berbers) Imazighen, dit volk dat zelden het lot in eigen hand heeft, opstandig van karakter, vaak overwonnen maar nog nooit geheel geassimileerd, verspreid over verschillende gebieden met een nog altijd springlevend cultureel particularisme, is het verstandig dat men geen definitieve uitspraak doet met betrekking tot hun toekomst.â€

    Imminente geleerden voorspelden ten onrechte de voorspoedige verdwijning van Imazighen in Noord Afrika. Wat zij echter niet willen of kunnen voorspellen is dat dit volk het gezicht van de Maghreb in de toekomst kan veranderen.

    Vertaling uit het Frans door H. Amouch van: Langue et culture berbères: données introductives. Artikel in: Salem Chaker: Berbères Aujourd’hui. Histoire et Perspectives Méditerranéennes. L’Harmattan. Paris. 1989. pp. 9 -18. Met dank aan Louis Boumans
     

Deel Deze Pagina